Docenten krijgen vaak te horen wat er nóg bij moet in het curriculum, maar zelden wat er ook uit kan. Tijdens de landelijke vo-dag van de Week van het Economieonderwijs klonk daarom een andere oproep: maak ruimte. Ruimte voor minder abstract marktdenken en meer aandacht voor ‘de echte economie’ en voor de leefwereld van leerlingen. Ruimte voor een economie die de samenleving dient, in plaats van andersom.
Verspreid over drie locaties – De Nederlandsche Bank, Hogeschool Windesheim en Tilburg University – gingen zo’n 200 docenten en leraren in opleiding met elkaar in gesprek. Centraal stond de vraag hoe de vier pijlers uit het pas ondertekende Manifest Toekomstgericht Business- en Economieonderwijs (voor het vo ondertekend door Thomas Oosterkamp namens Vecon) kunnen landen in hun eigen onderwijspraktijk.
Van manifest naar klaslokaal
Hieronder een overzicht van de belangrijkste inzichten per pijler.
1. Brede inzichten uit de discipline
Docenten spraken over het verweven van actuele economische inzichten in het onderwijs. In de gezamenlijke afsluiting noemden zij onder meer true pricing, de gemeenschapseconomie en vraagstukken rond ‘de commons’. Het opnemen van deze thema’s in het onderwijs verrijkt de blik leerlingen op verschillende economische modellen.
2. Interdisciplinaire verbinding
Veel deelnemers (met name docenten uit het vmbo) zagen kansen om economie sterker te verbinden met andere vakken.
- Met burgerschap, bijvoorbeeld rond financiële zelfredzaamheid.
- Met wiskunde, door economische vraagstukken kwantitatief te benaderen.
- Met biologie, bijvoorbeeld in het bespreken van groene beleggingen.
- Met aardrijkskunde, bijvoorbeeld rond het vraagstuk van de energietransitie.
Door interdisciplinaire verbindingen te zoeken, leren leerlingen dwarsverbanden te leggen.Door deze verbindingen leren leerlingen dwarsverbanden te leggen.
3. Ethische en kritische vaardigheden
Deze pijler bleek herkenbaar en relevant voor vrijwel alle docenten. Ze noemden verschillende manieren om deze vaardigheden te ontwikkelen:
- debatteren en dialogeren als vaste werkvorm
- het gesprek aangaan over waarden achter economische keuzes
- fundamentele aannames in modellen expliciet maken én bespreekbaar maken
- leerlingen meer verantwoordelijkheid geven in het leerproces
Door hiermee aan de slag te gaan, verschuift de les van ‘rekenen aan modellen’ naar ‘nadenken over wat economie betekent’.
4. Verbinding met praktijk en samenleving
Veel docenten doen dit al, maar de behoefte is groot om de brug naar de echte wereld verder te versterken. Drie vaak genoemde aanpakken:
- De buitenwereld naar binnen halen
Gastsprekers uitnodigen, cases van echte organisaties gebruiken of leerlingen laten werken aan lokale vraagstukken. - Leerlingen naar buiten brengen
Bezoeken aan bedrijven, instellingen of lokale initiatieven; economie ervaren buiten de klas. - Actualiteit benutten
Nieuws gebruiken als ingang om economische mechanismen te bespreken – van BNR luisteren tot het analyseren van actuele beleidskeuzes.
Zo wordt economie tastbaar en betekenisvol.
Programma’s op de drie locaties
De Nederlandsche Bank
De middag bij de Nederlandsche Bank startte met een scherpe keynote van Irene van Staveren over de gemeenschapseconomie. Ze liet zien hoe Adam Smith al beschreef dat een gezonde economie een balans vraagt tussen markt, overheid en gemeenschap. Haar analytische uiteenzetting bood docenten een helder denkkader om economie breder te positioneren. Bekijk haar keynote.
Daarna volgden twee rondes met verschillende workshops:
- Inclusieve economie
Workshop met praktische opdrachten rond gelijke kansen, welvaartsverdeling en sociale waarden in economische processen. Bekijk de presentatie. - Actualisatie examenprogramma’s economie (SLO)
Sessie die een inkijkje bood in de herziening van het curriculum en de betrokkenheid van docenten daarbij via Vecon. Docenten pleitten voor minder nadruk op complexe modellen en meer aandacht voor financiële vaardigheden en praktische toepassingsgerichtheid. Bekijk de presentatie. - Value Bingo
Workshop waarin een interactieve manier werd gepresenteerd om met leerlingen te bespreken wat waarde eigenlijk is en hoe mensen waarde toekennen aan producten en keuzes. - Gemeenschapseconomie en de commons in praktijk
In deze sessiekwamen allerlei voorbeelden aan bod van Nederlandse energie collectieven, wijkcoöperaties en digitale commons, die gezamenlijk zo’n 10% van het wereldwijde bbp vormen. Ook werden praktische materialen van het Commons Netwerk en Regenerative Economics gedeeld, inclusief een oefening waarin leerlingen een eigen commons vormen in plaats van een traditioneel bedrijf. Bekijk de presentatie. - Financiële educatie in de gemeenschapseconomie
Workshop waarin werkvormen werden gepresenteerd die financiële geletterdheid koppelen aan maatschappelijke betrokkenheid. - Geld en duurzaam gedrag
Workshop over de werking van geldsystemen en hoe deze leerlingen helpen nadenken over een rechtvaardige en duurzame toekomst.
Hogeschool Windesheim
De middag bij Hogeschool Windesheim trapte af met een plenaire presentatie door Kees Klomp, programmamanager Agency bij Hogeschool Windesheim. Klomp vertelde in zijn keynote over zijn onderzoe,k waarin naar voren komt dat het aanleren van kennis en vaardigheden over ecologische en sociale waarden pas beklijft bij studenten als hun houding verandert.
Na de aftrap van Klomp waren er in Zwolle 5 posterpresentaties en rondetafelgesprekken over: Financiële zelfredzaamheid, Maatschappelijk betrokken ondernemersfamilies & familiebedrijven, Meervoudige waardecreatie en steward ownership, Samen het vmbo praktisch maken en Financiële zelfredzaamheid en Economie in het vo: leid ik op voor verleden of toekomst?
Daarna konden bezoekers in twee workshoprondes kiezen uit vijf verschillende workshops.
- Verticaal-horizontaal-diagonaal-lesgeven
Workshop over de bewustwording (d.m.v. praktische opdrachten) van wat je wel/niet uitlegt op welk niveau en richting en hoe naar welke examenvragen wordt toegewerkt. - Generatieve AI en onderwijs
Workshop over de werking van generatieve AI en de vraag tot welke keuzes deze technologie kan leiden in ons onderwijs. Ook werd de vraag besproken of generatieve AI ook het onderwerp kan zijn van economische casussen voor het onderwijs, en hoe dat kan bijdragen aan de kritische AI-geletterdheid van leerlingen. Bekijk de presentatie. - It’s the institutions stupid. Speltheorie toegepast
Workshop over het publieke goederenspel. Deelnemers ervoeren de dynamiek van meeliften en straffen, en ontvingen direct inzetbaar lesmateriaal om leerlingen economisch gedrag en morele keuzes op een levendige manier te laten ervaren. Bekijk de presentatie. - De waarde van de AEX
Voorbeeldes aan de hand het AEX Futureproof Index Report. Deelnemers ervoeren zelf de les waarmee ze met leerlingen in gesprek kunnen over de financiele, sociale en ecologische impact van bedrijven. Bekijk de presentatie. - Didactiek voor het vmbo
In deze workshop werden een viertal praktijkvoorbeelden gepresenteerd die qua didactiek en pedagogiek goed werken in het vmbo.
Tilburg University
De middag op Tilburg University startte met een plenaire keynote van Arthur Kok, lector Transforming the Economy. Hij sprak over duurzaamheid voorbij groene groei en over moreel activisme. Kok schetste hoe het ooit duidelijk afgebakende vakgebied economie is veranderd in een gepolitiseerd en gepolariseerd debat. In plaats van zoeken naar snelle ‘praktische oplossingen’ pleitte hij voor een alternatief: minder doen en meer denken — precies wat de economie volgens hem nu nodig heeft.
Daarna volgden – in twee rondes – de workshops:
- De klimaatklok tikt – breng de energietransitie je economieles in!
In deze workshop gingen deelnemers hoe de Energietransitie Masterclass leerlingen spelenderwijs laat ontdekken hoe economie en duurzaamheid samenkomen. Bekijk de presentatie. - True Price in het economieonderwijs
Deze workshop begon met een uitleg over de achtergrond van het True Price model. Daarna deden deelnemers een quiz over de echte prijzen van bananen, chocolade of spijkerbroeken. Waar zitten de verborgen kosten vooral in? Er werd geconcludeerd dat die quiz ook erg goed zou passen voor de economieles. “Het is een toegankelijk onderwerp, en het werkt goed om een gesprek op gang te brengen.” - Class of Entrepreneurship
Ontdek hoe leerlingen ondernemend leren denken én doen in de Class of Entrepreneurship – een extracurriculair programma waarin onderwijs en bedrijfsleven samenkomen. Leerlingen werken aan echte vraagstukken van bedrijven en instellingen, in samenwerking met het Centrum voor Ondernemerschap van Fontys in de Brainport-regio. In deze sessie delen we inspirerende ervaringen en resultaten als good practice en laten we zien hoe regionale samenwerking krachtig vaardigheidsonderwijs buiten het reguliere curriculum mogelijk maakt. - Een waardevolle dialoog in de klas – hoe dan?
Deze workshop begon met veel herkenning: we hebben veel redenen om het dialoog niet te voeren. Het is ongemakkelijk en spannend, en leerlingen maken onderwerp snel persoonlijk. Toch concludeerden deelnemers dat het de rol van het onderwijs om wel een gekaderde plek te creëren voor gesprek. “Ik zie ook dat de kinderen behoefte hebben om het de maatschappelijke thema’s te hebben. Dit faciliteren vind ik erg waardevol.” De rest van de sessie ging in op de hoe-vraag. Belangrijkste tip: begin met het benoemen van de emotie die erbij komt kijken. Van jezelf of van de leerling. Dat helpt om echt contact te maken, het startpunt van een dialoog.
De middag sloot af met een plenair slotpleidooi van Lans Bovenberg, waarin hij zijn visie op de noodzakelijke vernieuwing van het vak presenteerde. De afgelopen vijftien jaar leren havo- en vwo-leerlingen in de bovenbouw economisch denken door een beperkt aantal concepten toe te passen op uiteenlopende contexten. Volgens Bovenberg zou het onderwijs meer aandacht moeten besteden aan de onderlinge samenhang tussen deze economische concepten, zodat leerlingen ze breder kunnen inzetten. Daarnaast pleit hij voor meer focus op relationele gedragsmodellen. De inhoud van zijn slotpleidooi is ook verwoordt in een artikel van ESB, dat hier te lezen is.
Bekijk hieronder de foto’s voor een sfeerbeeld van de dag:
